Tarifit, stap voor stap

Klanken & alfabet

Voor we woorden gaan leren: leer eerst hoe je Tarifit klinkt. Als de klanken kloppen, klink je meteen veel natuurlijker.

De drie klinkers

Tarifit heeft maar drie "echte" klinkers — a, i en u — plus de korte e. Elke klinker heeft twee uitspraken: een gewone, en een "donkere" variant naast een emfatische (donkere) medeklinker: ḍ, ḏ̣, ṛ, ṣ, ṭ, ẓ. Staat zo'n letter in een woord, dan worden álle klinkers in dat woord donker — de donkerte verspreidt zich.

De e is geen volwaardige klinker — het is een korte tussenklank, zoals de "uh" in Engels duh. In snelle spraak verdwijnt hij vaak helemaal. Maak je niet druk over de exacte uitspraak.

Soms worden klinkers ook donker zonder zichtbare donkere letter — ɣ, q, l of c kunnen dat ook veroorzaken. Dat leer je per woord. Voorbeelden: mucc "kat", ameqqran "groot".

De moeilijkste klanken: keelklanken

Dit zijn dé klanken die Tarifit zo herkenbaar maken. Voor Nederlandstaligen zijn ze nieuw — maar als je deze beheerst, klink je meteen veel beter.

Drie klassen van extra letters

Streepje onder (ḇ, ḏ, ṯ, ḵ) — blazend/spirant:
ḏ = "th" in Engels this  ·  ṯ = "th" in Engels think  ·  ḇ = zachte Spaanse b.

Puntje onder (ḍ, ṣ, ṭ, ẓ, ṛ) — donkere medeklinkers:
Dieper uitgesproken, achterin de mond. De donkerte verspreidt zich over het hele woord — alle klinkers in dat woord klinken doffer mee.

Eén teken per klank: c = "sj" (sjaal)  ·  ǧ = "j" in joke (internet: dj)  ·  tc = "ch" in het Engelse China (tsj).

De drie R's: r (korte rol-r), ř (was vroeger een l), ṛ (donkere r).

Oefeningen bij deze les

Persoonlijke voornaamwoorden

"Ik, jij, hij, zij..." — de eerste woorden die je nodig hebt om iets over jezelf en anderen te zeggen.

De vrije voornaamwoorden

Dit zijn de zelfstandige vormen — de "losse" voornaamwoorden, zoals het Nederlandse ik, jij, hij.

Wanneer gebruik je deze?

Vooral voor twee dingen:

1. In zinnen zonder werkwoord ("Ik ben Mimoun") — dit leer je in Les 03
2. Voor nadruk ("Wat mij betreft, ik vind...")

In normale werkwoord-zinnen worden voornaamwoorden gewoonlijk niet gebruikt — het werkwoord zelf bevat al de informatie wie iets doet (zoals in Spaans of Italiaans).

Voorbeelden uit het boek

necc ḏ Mimun — "ik ben Mimoun"
ḏ necc — "ik ben het" (lett. "het is ik")

Oefeningen bij deze les

"Ik ben..." — zinnen zonder werkwoord

Het mooie aan Tarifit: voor "Ik ben X" heb je geen werkwoord nodig. Je kunt dit nu al!

De truc: het partikel ḏ

In Tarifit zeg je voor "X is Y" gewoon: X · ḏ · Y. Het kleine woorǧe ḏ (uitgesproken als de "th" in Engels this) doet het werk van het werkwoord "zijn".

"Hij is mijn broer"

Combineer met familiewoorden (Les 04):

• netta ḏ uma — "hij is mijn broer"
• ḏ uma — "het is mijn broer"

Wanneer gebruik je ḏ NIET?

Als wat erna komt geen naamwoord is, maar bijvoorbeeld een voorzetselgroep of bijwoord:

• wanita nnes — "deze hier is van hem" (geen ḏ)
• necc ammu — "ik ben zo" (geen ḏ)

Oefeningen bij deze les

Familiewoorden

De makkelijkste woorden om mee te beginnen — en de woorden die je dagelijks gebruikt. Bonus: ze betekenen automatisch "mijn".

De truc: "mijn" zit er al in

Familiewoorden in Tarifit zijn een speciale categorie (Klasse III). Het mooie: ze betekenen al automatisch mijn X. Je hoeft geen apart woord voor "mijn" toe te voegen.

"Jouw vader / zijn vader / haar vader"

Voor andere bezitters voeg je een achtervoegsel toe:

Hetzelfde patroon werkt voor alle familiewoorden: yemma-c "jouw moeder", uma-s "zijn broer", učma-ṯney "onze zus".

Combineer met Les 03

• netta ḏ uma — hij is mijn broer
• nettaṯ ḏ učma — zij is mijn zus
• ḏ uma-s — het is zijn / haar broer

Oefeningen bij deze les

Begroetingen & dagelijkse uitdrukkingen

Praktische zinnen die je meteen kunt gebruiken — gebouwd uit alles wat je tot nu toe hebt geleerd.

De standaard begroeting

Dit is een vaste uitdrukking — je hoort hem dagelijks in Riffijnse families. aqqa betekent ongeveer "kijk hier!" of "hier ben je", en mliḥ betekent "goed".

Vaste uitdrukkingen uit het boek

Deze komen uit teksten in Hoofdstuk 18 van het boek — echte zinnen uit verhalen en gesprekken:

Wanneer iemand iets aan je geeft

Voor "alsjeblieft, hier (heb je het)":

• aɣ-am — alsjeblieft (V) (tegen vrouw)
• aɣ-am-ṯ — hier heb je het (V)

"Bedankt", "alsjeblieft" — de praktijk

Voor "bedankt" wordt vaak het Arabische cukran gebruikt, of in religieuze context baṛakallahu fik ("moge God je zegenen"). Het boek geeft hier geen specifiek Tarifit-equivalent — Riffijnse families mengen dit graag met Arabisch.

Oefeningen bij deze les

Wat is een werkwoord in Tarifit?

Voor we vervoegen, eerst begrijpen: hoe ziet een Tarifit-werkwoord eruit, en wat is anders dan in Nederlands?

Drie dingen die anders zijn

1. De basisvorm is de gebiedende wijs

In Nederlandse woordenboeken staat de infinitief: "lopen", "eten", "zien". In Tarifit-woordenboeken staat de imperatief (gebiedende wijs): "loop!", "eet!", "zie!" — gewoon de pure stam, zonder uitgang.

• qqim — zit! / zitten
• cc — eet! / eten
• ari — schrijf! / schrijven
• ru — huil! / huilen

2. Voorvoegsels EN achtervoegsels

Tarifit-werkwoorden krijgen vervoegingsuitgangen aan beide kanten — vóór en na de stam. Nederlands heeft alleen achtervoegsels ("ik loop, jij loopt"), Tarifit heeft beide ("neqqim" = "wij zitten").

3. Werkwoorden hebben "aspect", geen "tijd"

Dit is het grootste verschil — en je leert het in Les 09. Voor nu: onthoud dat één Nederlands werkwoord "lopen" in Tarifit meerdere vormen heeft afhankelijk van of de actie:

• afgerond is
• nog bezig is
• gewoonte is
• nog niet gebeurd is

Voorbeeld: "zitten"

Het werkwoord "zitten" heeft de stam qqim. Hier zie je vast hoe het er uitziet bij verschillende personen — in Les 07 leer je het patroon:

Zie je het patroon? De stam qqim blijft hetzelfde, maar krijgt verschillende prefixen en suffixen voor elke persoon.

Oefeningen bij deze les

Vervoeging: ik / jij / hij / zij

De helft van alle vervoegingen — voor de enkelvoudige personen. Leer dit patroon één keer, en je kunt elk werkwoord vervoegen.

Het patroon

Voor de meeste werkwoorden geldt:

Wat valt op?

• "jij" krijgt zowel een prefix (ṯ-) als een suffix (-eḏ) — vandaar dat ik in Les 06 zei: voorvoegsels EN achtervoegsels.
• "hij" en "zij" verschillen alleen in het prefix: y- voor mannelijk, ṯ- voor vrouwelijk.
• De prefix y- wordt vaak gerealiseerd als een korte i- of zelfs verdwijnt in spraak. Schriftelijk schrijven we 'm wel.

Probeer het met andere werkwoorden

Werkwoord cc "eten" (een hele korte stam!):

• cciɣ — ik at
• ṯecciḏ — jij at
• yecca — hij at (let op: extra a aan het einde — dit is een speciale groep, zie Les 09)
• ṯecca — zij at

Werkwoord ari "schrijven":

• ariɣ — ik schrijf / ik schreef
• ṯariḏ — jij schrijft
• ɣari — hij schrijft
• ṯari — zij schrijft

Oefeningen bij deze les

Vervoeging: wij / jullie / zij

De andere helft. Net als in Les 07: één patroon, alle werkwoorden.

De meervoudsvormen

Volledige tabel: het werkwoord qqim

Imperatief: "zit!"

De gebiedende wijs is gewoon de stam, zonder vervoeging:

• qqim — zit! (1 persoon)
• qqimeṯ of qqimem — zitten jullie! (M / gemengd)
• qqimenṯ — zitten jullie (V)!

Oefeningen bij deze les

Aspect: afgerond vs lopend

Het grootste verschil tussen Tarifit en Nederlands. Eenmaal begrepen, klopt alles ineens.

Nederlands denkt in TIJD

In Nederlands draait het om wanneer iets gebeurt:

• Verleden: "ik werkte"
• Heden: "ik werk"
• Toekomst: "ik zal werken"

Tarifit denkt in ASPECT

In Tarifit draait het om hoe de actie ervoor staat. Drie hoofdvormen:

Voorbeeld: "ik eet"

Eén Nederlandse zin → drie Tarifit-vormen:

Zie je dat de stam verandert? Voor "eten" is het:

• Aorist / Imperatief: cc
• Perfectief: cca (met extra a)
• Imperfectief: tett (compleet andere vorm!)

Een paar veel-voorkomende werkwoorden

Het partikel qa "nu, op dit moment"

Voor "ik ben aan het eten" (lopende actie) zet je qa voor de Imperfectief:

• qa teteɣ — ik ben aan het eten
• qa yetru — hij is aan het huilen
• qa baba qa yeggʷa-d — mijn vader is aan het komen

Oefeningen bij deze les

Toekomst met ad

Voor "ik zal..." en "ik wil...". Eén partikel, en je kunt al zinnen over de toekomst maken.

De regel

Zet het partikel ad voor het werkwoord (in de Aorist-vorm):

Versmeltingen — let op!

Voor een ṯ of n wordt ad vaak gewoon a:

• a ṯeffeɣ ← ad ṯeffeɣ "zij zal naar buiten gaan"
• a neffeɣ ← ad neffeɣ "wij zullen naar buiten gaan"

Niet alleen toekomst

ad betekent eigenlijk "nog niet gerealiseerd" — wat ook kan zijn:

• Toekomst: ad yaggʷeḥ "hij zal naar huis gaan"
• Wens / mogelijkheid: ad yaggʷeḥ "moge hij naar huis gaan / zou hij naar huis moeten gaan"
• Na "willen": xseɣ ad meřcey "ik wil trouwen" (lett. "ik wil ik zal trouwen") — zie Les 21

Oefeningen bij deze les

Mannelijk vs vrouwelijk

Net als Frans of Duits heeft Tarifit twee geslachten. Maar — fijn nieuws — je kunt het meestal aan de vorm zien.

De gouden regel

Vrouwelijk = mannelijk + ṯ- aan het begin én -ṯ aan het einde.

Voorbeelden

Soms zijn het andere woorden

Net als in Nederlands "stier" en "koe" — soms hebben mannelijk en vrouwelijk een andere stam:

Talen zijn altijd vrouwelijk

• ṯmazixṯ — Berbertaal (en: een Berbervrouw)
• ṯaɛrabṯ — Arabisch (en: een Arabische vrouw)
• ṯaspanyuṯ — Spaans (en: een Spaanse vrouw)

Soms M = groot, V = klein

Bij sommige objecten gebruikt Tarifit het verschil voor groot/klein:

Oefeningen bij deze les

Enkelvoud vs meervoud

Tarifit heeft niet één manier om meervoud te maken — er zijn meerdere patronen. Maar er is één hele veel-voorkomende regel.

De hoofdregel: a- wordt i-

Het voorvoegsel a- in mannelijke woorden wordt i- in het meervoud. Vaak komt er ook een -en of -an achter.

Voor vrouwelijke woorden

Idem, maar met ṯ- ervoor en -in erachter:

Andere patronen

Niet alle meervouden volgen het hoofdpatroon. Een paar veel-voorkomende uitzonderingen:

Klinkers in de stam veranderen

• azru → izra "steen / stenen"
• asrem → iserman "vis / vissen"

Compleet andere vorm (suppletief)

• uma → ayeṯma "broer / broers"
• učma → issma "zus / zussen"
• aydi → iṯan "hond / honden"
• yis → iysan "paard / paarden"

Met ingevoegde -aw-

• uř → uřawen "hart / harten"
• ṯitṯ → ṯitṯawin "oog / ogen"

Oefeningen bij deze les

"Mijn, jouw, zijn, haar..."

Bezit aangeven. Werkt anders dan in Nederlands — bezitsvormen plakken aan het eind van het woord.

Twee manieren voor bezit

1. Familiewoorden — direct achtervoegsel

Bij familiewoorden plakt het bezit direct vast (zie Les 04):

• baba — mijn vader
• baba-c — jouw vader
• baba-s — zijn / haar vader

2. Andere woorden — met n "van"

Voor alle andere woorden gebruik je het voorzetsel n "van" + bezitsvorm:

In zinnen

Oefeningen bij deze les

"Deze" en "die"

Iets aanwijzen. Tarifit heeft drie afstanden — en alle drie zijn praktisch.

Drie achtervoegsels

De derde — -enni — is uniek voor Tarifit. Engels heeft "the aforementioned X". Nederlands ongeveer "die X waar we het over hadden".

Voorbeelden

Losse aanwijzers

Voor "deze (M)", "deze (V)" enz. zonder een naamwoord:

"Hier, daar, nu"

Oefeningen bij deze les

Vrije & verbonden staat

Het belangrijkste concept van Tarifit dat in Nederlands niet bestaat. Een woord verandert van vorm afhankelijk van waar het in de zin staat.

Wat gebeurt er?

Een Klasse-I naamwoord (= de meeste woorden, beginnend met a-, i-, u- of ṯ-) heeft twee vormen:

• Vrije staat — de basisvorm, "in rust"
• Verbonden staat — wanneer het woord aan een ander woord verbonden is (na een voorzetsel, of als onderwerp na een werkwoord)

Hoe verandert de vorm?

De regels:

• M enkelvoud: a- wordt wa- of u-
• V enkelvoud: ṯa- wordt ṯe- of ṯ-
• V meervoud: ṯi- wordt ṯ-

Wanneer welke vorm?

Vrije staat (FS) gebruik je:

1. Op zichzelf: āryaz "een man"
2. Als onderwerp aan het begin: āryaz-a ḏ ayyaw-nnes "deze man is zijn kleinzoon"
3. Als lijdend voorwerp: yessawař ṯaspanyuṯ "hij spreekt Spaans"
4. Na aṛ "tot" en břa "zonder": břa āryaz-nnes "zonder haar man"

Verbonden staat (AS) gebruik je:

1. Als onderwerp NA het werkwoord: yeqqim wāryaz "de man bleef"
2. Na bijna alle voorzetsels: baba-s n wāryaz "de vader van de man"

Vergelijk twee zinnen

Beide zinnen betekenen "de man werkt" — het verschil zit in nadruk en stijl. Maar het concept is essentieel: de vorm hangt af van de positie.

Oefeningen bij deze les

Zinsvolgorde: VSO

Tarifit zet het werkwoord eerst. Niet "de man eet brood", maar "eet de man brood".

De basisvolgorde

De normale volgorde is:

Werkwoord — Onderwerp — Lijdend Voorwerp — Voorzetselgroepen

In het Engels heet dit VSO (Verb–Subject–Object). Nederlands is meestal SOV/SVO.

Voorbeeld uit het boek

Vertaling: "Mijn vader heeft geld aan Mimoun gegeven."

Wat valt op?

• Het werkwoord (yewca "hij gaf") komt vóór het onderwerp (baba "mijn vader")
• Het onderwerp na het werkwoord staat in verbonden staat (zie Les 15) — maar baba is een familiewoord (Klasse III) dus heeft die niet
• Het lijdend voorwerp (ṯṯmenyaṯ "geld") komt na het onderwerp
• De voorzetselgroep (i Mimun "aan Mimoun") komt aan het eind

Met een ander voorbeeld

• yexḏem wāryaz — "werkt de man" = "de man werkt"
  (let op: āryaz wordt wāryaz in verbonden staat)
• yeqqim wāryaz ḏi barra — "blijft de man buiten" = "de man bleef buiten"

Werkwoord zonder onderwerp

Het is heel normaal om het onderwerp helemaal niet uit te spreken — de werkwoordvervoeging zegt al wie het doet:

• yus-d — hij is gekomen (geen extra "hij" nodig)
• yexḏem — hij werkt
• cciɣ — ik heb gegeten

Oefeningen bij deze les

Voorzetsels

De kleine woorǧes voor relaties: in, op, naar, met, van. Hier zijn de belangrijkste.

De belangrijkste voorzetsels

Bezit met ɣaa: "hebben"

Tarifit heeft geen apart werkwoord voor "hebben". In plaats daarvan zeg je: "bij X is Y" met ɣaa:

De vormen van ɣaa + voornaamwoord:

• ɣari — bij mij
• ɣaak — bij jou (M)
• ɣaam — bij jou (V)
• ɣaas — bij hem / haar
• ɣaaneɣ — bij ons
• ɣaawem — bij jullie (M)
• ɣaakenṯ — bij jullie (V)
• ɣaasen — bij hen (M)
• ɣaasenṯ — bij hen (V)

Oefeningen bij deze les

Telwoorden 1–10

Op één na geleend uit Arabisch — dus als je Arabisch kent, is dit makkelijk.

De cijfers

Hoe gebruik je ze?

Voor 2 en hoger: gebruik n "van" tussen het cijfer en het naamwoord:

• ṯřaṯa n ṯemɣarin — drie vrouwen (lett. "drie van vrouwen")
• aaḇɛa n ṯfunasin — vier koeien
• xemsa n yewdan — vijf mensen

Maar "één" werkt anders

ijjen gebruikt geen n:

• ijjen wāryaz — een man / één man
• icṯ ṯamɣārṯ — een vrouw / één vrouw
• ijjen ṯaḏḏarṯ — een huis

"Een man" of "één man"?

ijjen betekent zowel "één" als "een" (onbepaald lidwoord). Net als in Engels: "one man" / "a man" — beide kan met one.

Hoger tellen

11–19 hebben aparte vormen, dan komen tientallen:

• 11 — ḥidɛac
• 20 — ɛicrin
• 30 — ṯřaṯin
• 100 — mya
• 1000 — ařef

Oefeningen bij deze les

Vraagwoorden

Wie, wat, waar, wanneer, hoe, waarom — alles wat je nodig hebt om vragen te stellen.

De vraagwoorden

Ja/nee-vragen

Twee manieren:

1. Met het partikel ma aan het begin

• ma ḏ cekk? — "ben jij het?"
• ma iwden-d? — "zijn ze hier aangekomen?"

2. Met stijgende intonatie (zoals in Nederlands)

• ḏ wa? — "is het deze?"
• mliḥ ca? — "ben je oké?"

Combineren met voorzetsels

• zi meřmi? — "sinds wanneer?"
• aṛ mani? — "tot waar?"

Oefeningen bij deze les

Ontkenning: "niet"

Hoe je iets ontkent. Werkt anders dan in Nederlands — Tarifit gebruikt vaak twee woorden.

De basis

Voor "niet" gebruik je waa vóór het werkwoord, en vaak ca erna:

Net als in Frans "ne... pas" — waa... ca omhult het werkwoord.

De werkwoordvorm verandert

Bij ontkenning verandert de vorm van het werkwoord een beetje. a wordt vaak i:

Niet doen ("niet eten!")

Voor verboden gebruik je waa + Imperfectief:

• waa tett — niet eten!
• waa ṯeggʷeḏ ca — wees niet bang

Andere ontkenningswoorden

"Niet zijn"

Voor "X is niet Y" gebruik je waaǧi:

• cem waaǧi bu ḏ yemma — "jij bent niet mijn moeder"
• waaǧi bu amenni — "het is niet zo"

Oefeningen bij deze les

Willen, kunnen, beginnen

"Ik wil gaan", "ik kan zwemmen". Werkt anders dan in Nederlands — geen infinitief, maar twee vervoegde werkwoorden.

De truc: twee werkwoorden, beide vervoegd

Nederlands heeft een infinitief: "ik wil gaan". Tarifit gebruikt twee volledig vervoegde werkwoorden:

• xseɣ ad meřcey — "ik wil ik-zal-trouwen" = "ik wil trouwen"
• yebda yeṯxemmem — "hij begon hij-denkt" = "hij begon na te denken"

De belangrijkste hulpwerkwoorden

Voorbeelden

• xseɣ ad ariɣ — "ik wil schrijven"
• waa zemmaay ad sbaay — "ik kan niet meer wachten"
• yebda usaaḏun-nnes itett-iṯ — "zijn muildier begon het op te eten"
• yufi-ṯ yeṯxemmem — "hij vond hem nadenkend"

"Worden" — dweř

Voor verandering van toestand:

• qa yedweř ḏ adbib — "hij is dokter geworden"
• yedweř qaɛ yeggenfa — "hij werd helemaal genezen"

"Dat" — illa / belli

Voor "ik weet dat...":

• yessen illa ad ariɣ — "hij weet dat ik zal schrijven"
• qa ṯessned illa ḏ mmi-m — "je weet dat het je zoon is"

Bij ontkenning gebruik je ma in plaats van illa:

• waa ssineɣ ma yus-d — "ik weet niet of hij gekomen is"

Oefeningen bij deze les

Voornaamwoorden-suffixen

"Hem, haar, ons" als achtervoegsels. Plakken aan werkwoorden. Krachtig zodra je 't door hebt.

Lijdend voorwerp ("hem, haar...")

Plakt achter het werkwoord:

Voorbeelden

• yessufɣ-iṯ — "hij heeft hem naar buiten gelaten"
• yecc-iṯ — "hij heeft het opgegeten"
• ṯ-ẓṛiɣ — "ik heb haar gezien"

Meewerkend voorwerp ("aan hem, aan ons...")

Voorbeelden

• wciɣ-as pabu — "ik gaf hem een kalkoen"
• yenna-am — "hij zei tegen jou (V)"
• ṯenna-ayi — "ze zei tegen mij"

Combinaties — vaste volgorde

Als je beide gebruikt, is de volgorde altijd:

Werkwoord — Indirect Object — Direct Object — ḏ "hierheen"

• yiwy-ac-ṯ-id — "hij heeft het hier voor jou gebracht"
  (ac = aan jou, ṯ = het, iḏ = hierheen)

De richting-marker -d "hierheen"

Plakt aan het werkwoord en geeft aan dat de actie naar de spreker gericht is:

• yedweř ɣaa Naḍuār — "hij keerde terug naar Nador" (spreker is NIET in Nador)
• yedweř-d ɣaa Naḍuār — "hij keerde terug naar Nador" (spreker IS in Nador)

Oefeningen bij deze les

En, of, maar, als

Voegwoorden om zinnen aan elkaar te koppelen.

"En" — twee verschillende woorden

Voorbeelden:

• necc ḏ uma — "ik en mijn broer"
• imendi ḏ farina ḏ yārḏen — "gerst, zacht graan en tarwe"

"Of"

niɣ betekent "of":

• ma ḏ azeggʷaɣ niɣ ḏ acemřař? — "is het rood of wit?"

"Maar"

Verschillende opties (afhankelijk van nuance):

• maca — gewone "maar"
• walakin — "maar" (formeler, geleend)
• seɛɛa — "maar in werkelijkheid"

"Als" — twee soorten

Hypothese (kan waar zijn): mařa

• mařa ṯexseḏ a ḏam-ṯ-newc — "als je wilt, geven we hem aan jou"

Counterfactueel (was niet zo): mři, meɛlik

• mři ḏ-usiɣ ifi cciɣ — "als ik gekomen was, zou ik gegeten hebben"

"Wanneer"

Andere voegwoorden

Oefeningen bij deze les

Tijd-uitdrukkingen

"Vandaag, gisteren, nu, vroeger" — tijd in zinnen plaatsen.

Het partikel tuɣa "verleden"

Zet de actie / toestand vóór nu. Werkt zoals een verledentijd-marker:

• tuɣa-c ḏ ameddukeř inu — "jij was mijn vriend"
• tuɣa-ayi ḏi ṯaḏḏarṯ — "ik was thuis"
• zzman tuɣa ṯnayen n duru tsekkʷa — "vroeger was twee duro veel waard"

Negatieve vorm: tuyi

Tijd-bijwoorden

Dagdelen

• s nnhaa — overdag
• s ǧiřeṯ — 's nachts
• ɣaa wezyen n nnhaa — op de middag (lett. "op de helft van de dag")
• ɣaa ṯmeddiṯ — in de namiddag

Telwoorden in tijd-context

Voor tijdseenheden gebruikt Tarifit speciale "telvormen":

• ɛam — een jaar
• ɛamayen — twee jaar (Arabische dualis!)
• ṯeřṯ snin — drie jaar
• cḥaa — een maand
• cehrayen — twee maanden
• nnhaa — een dag
• yumayen — twee dagen
• iyyam — dagen (3+)

Oefeningen bij deze les

Bijzondere uitspraak: gevocaliseerde R

De finishing touch. Wat Nador-Tarifit zo herkenbaar maakt — en wat veel mensen in de diaspora niet meer doen.

Het verhaal van de drie R's

Tarifit heeft drie verschillende R-letters:

De ř is uniek voor Tarifit. In andere Berbertalen heb je nog gewoon de l. In Nador-Tarifit is die l in de loop der tijd veranderd in een r-achtige klank.

Voorbeelden van de l → ř verandering

Dubbele ll werd ǧ

Een dubbele ll uit oud-Berber werd in Tarifit een ǧ:

• yelli → yeǧi (dochter)
• ulli → uǧi (vee)
• lluz → ǧuz (hongerig zijn)

De combinatie lt werd tc

• taɣyult → ṯaɣyutc (ezelin)
• tanwalt → ṯanwatc (hut)

Praktisch voor jou

Als je een woord ziet met ř, ǧ of tc, weet je: hier zat vroeger een l, ll of lt. Dat helpt bij het herkennen van vervoegingen — dezelfde wortel kan in verschillende vormen verschillende letters tonen.

Voorbeeld: het woord "ei"

Zie je hoe in één woordfamilie de ǧ, ř én tc allemaal verschijnen? Allemaal "vroeger een l".

De gevocaliseerde R

Dit is misschien wel de meest opvallende regel van Nador-Tarifit. Wanneer een r niet direct gevolgd wordt door een echte klinker, verandert de uitspraak. In schrijfwijze bewaren we de r, maar we geven de verandering aan met een macron (streepje boven de klinker).

Bekende voorbeelden

Wanneer geen vocalisatie?

Als de r direct gevolgd wordt door een echte klinker (a, i, u), blijft het gewoon een r:

• ru "huilen" — r voor u → blijft r
• ari "esparto-gras" — r voor i → blijft r

Oefeningen bij deze les

Bijvoeglijke naamwoorden

"De grote man", "een nieuw huis". Werkt anders dan in Nederlands — in Tarifit zijn bijvoeglijke naamwoorden eigenlijk een soort naamwoord.

De basis

Bijvoeglijke naamwoorden in Tarifit zijn een sub-categorie van naamwoorden. Ze worden net zo verbogen voor geslacht en getal:

Twee constructies — bepaald vs onbepaald

A. Bepaald: gewoon naast elkaar zetten

• ṯammuaṯ ṯameqqṛanṯ — "het grote land"
• ṯammuaṯ-a ṯameqqṛanṯ — "dit grote land"

B. Onbepaald: met ḏ ertussen

• ijjen weyyur ḏ ameqqṛan — "een grote ezel"
• aɣyur ḏ ameqqṛan — "een grote ezel"

Twee uitzonderingen

jjdid "nieuw" en nneɣni "ander" verbuigen niet voor geslacht of getal:

• qama n jjdid — "het nieuwe bed" (let op: n ervoor)
• ijjen qama ḏ jjdid — "een nieuw bed"
• āryaz-a nneɣni — "deze andere man"
• āryaz nneɣni ḏ ṯamɣārṯ nneɣni — "een andere man en een andere vrouw"

Bijvoeglijke begrippen als werkwoord

Veel "bijvoeglijke" eigenschappen worden uitgedrukt als werkwoord + betrekkelijke bijzin:

• qutci-nni yeyran — "de dure auto" (lett. "de auto die duur is")

Dit zien we in Les 32 (betrekkelijke bijzinnen) verder uitgewerkt.

Nuttige bijvoeglijke naamwoorden

Oefeningen bij deze les

Collectief vs telbaar — fruit, groente, dieren

Tarifit heeft een speciale categorie voor dingen die je meestal in groep ziet: fruit, groente, kleine dieren. Eén woord betekent de soort, een ander één stuk.

Drievoudige naamwoorden

Sommige woorden hebben drie vormen: collectief (de soort in het algemeen), één stuk (V), en meervoud (V).

Hoe gebruik je ze?

1. Als je de soort bedoelt (algemeen) — collectief

• sɣiɣ ɛenba — "ik kocht druiven" (= druiven in het algemeen)
• řbacua qa attas — "vijgen zijn er veel"

2. Als je één stuk bedoelt — telbaar enkelvoud (V)

• sɣiɣ ṯaɛenbaṯ — "ik kocht één druif"
• cciɣ ṯbacuaṯ — "ik at één vijg"

3. Als je meerdere stuks bedoelt — telbaar meervoud (V)

• sɣiɣ ṯřaṯa n ṯiɛenbaṯin — "ik kocht drie druiven"
• aaḇɛa n ṯibacuarin — "vier vijgen"

Andere collectieven

Sommige woorden bestaan alleen als meervoud (plurale tantum) — aman "water" is altijd grammatisch meervoud, ook al is het één massa.

Oefeningen bij deze les

Tribale namen, bu-, mu-

"Iemand uit het Rif", "iemand met een baard", "die-met-de-grote-neus" — Tarifit heeft elegante voorvoegsels om iemand te benoemen op basis van afkomst of kenmerk.

Stam-prefix: aṯ "die van..."

De prefix aṯ betekent "die van X, die behoren tot X" — vooral voor stam-affiliaties:

• aṯ Naḍuār — "die van Nador" (mensen uit Nador)
• aṯ Iqeṛɛiyen — "de Iqeṛɛiyen" (de Iqeṛɛiyen-stam)

De prefix bu- "die met..."

Maakt mannelijke karakteriseringen — "iemand die kenmerk X heeft":

• bu ṯmarṯ — "die met de baard"
• bu ṯɣanjayṯ — "die met de lepel" (de kok)
• bu yiman — "iemand met ziel/karakter"

De prefix mu-

Vergelijkbaar met bu-, soms gebruikt voor specifieke beroepen of eigenschappen:

• mu lḥuyuṯ — "iemand verbonden met talismans/magie"

Vrouwelijke variant

De vrouwelijke tegenhanger is mm- of m-:

• mm ṯaḥcunṯ — "die met de mooie kont" (negatief voor "ijdele vrouw")
• m ṯmarṯ — "die met de baard" (V — voor een vrouw met opvallend gezichtshaar)

De prefix u- "zoon van"

In oude namen en bijnamen:

• u-Mmuh — "Mmuh's zoon"

De prefix i- voor stamleden

Voor "leden van de X-stam":

• aqeṛɛi "iemand van Iqeṛɛiyen" → meervoud iqeṛɛiyen
• arifi "Riffijn" → meervoud irifiyen
• aspanyu "Spanjaard" → meervoud ispunya
• aliman "Duitser" → meervoud ilimanen

Oefeningen bij deze les

Causatief: laat iemand X doen

Eén klein voorvoegsel ss- verandert "lopen" in "laten lopen", "eten" in "voeren". De krachtigste afleiding van Tarifit.

De regel: ss- = "laten X-en"

Plak ss- voor een werkwoord en je krijgt: "X laten gebeuren" of "iemand X laten doen":

Drie regels voor de vorm

1. Dubbele beginmedeklinker → enkelvoudig na ss-

• ggenfa → sgenfa (niet ssggenfa)

2. Werkwoord met dubbele begin- + één medeklinker krijgt u

• ffeɣ → ssufeɣ (uit *ssffeɣ)

3. Werkwoord met initiële a → wordt i in causatief

• adef → ssidef (niet ssadef)
• aheř → ssiheř "vermoeien"

Voorbeelden in zinnen

• yessgenfa-yi adbib — "de dokter heeft mij genezen"
• yessecc aydi-nnes — "hij voert zijn hond"
• a t-ssidfeɣ — "ik laat hem binnen"

Oefeningen bij deze les

Middel mm- en passief twa-

Twee andere voorvoegsels: mm- voor "elkaar X-en" en twa- voor "X-d worden".

De middel-prefix mm-

Maakt werkwoorden waarbij personen elkaar iets aandoen — wat in Nederlands "elkaar" of een wederkerig werkwoord wordt.

Variant: passief-betekenis

Sommige mm- -werkwoorden hebben een passieve betekenis ("Y-d worden"):

• nḍar "gooien" → mmenḍar "gegooid worden"
• aani "toevoegen" → mmaani "toegevoegd worden"

In de Imperfectief krijgt zo'n werkwoord vaak de extra betekenis "X-baar":

• temmenz ṯṯumubin-nni — "die auto is verkocht" (Perfectief)
• tetmenza ṯṯumubin-nni — "die auto is verkoopbaar" (Imperfectief)

De passief-prefix twa-

Maakt een echte passief: "X wordt gedaan / werd gedaan".

Subtiel verschil: passief vs intransitief

Bij labiele werkwoorden (werkwoorden die zowel transitief als intransitief zijn) is er een subtiel verschil tussen de basis-vorm en de twa- -vorm:

• icaaz uyyaa — "het veld is geploegd" (toestand, geen actor in beeld)
• yetwacaaz uyyaa — "het veld is geploegd geweest" (focus op de handeling die plaatsvond)

Combinaties

Je kunt de prefixen combineren — bijvoorbeeld passief van een causatief:

• azzeř "rennen" → ssizzeř "laten rennen" → twasizzeř "gemaakt worden te rennen"
• neqq "doden" → mneɣ "vechten" → ssemneɣ "laten vechten"

Oefeningen bij deze les

Pseudo-werkwoorden: aqqa, ṯɣiř, ay

Vier kleine woorǧes die zich gedragen als werkwoorden zonder écht werkwoorden te zijn. In les 5 al even gezien — nu in detail.

Wat zijn pseudo-werkwoorden?

Het zijn woorden die:

• Geen volledige werkwoord-vervoeging hebben (geen aspect-vormen)
• Wél persoonlijke voornaamwoorden als achtervoegsel kunnen krijgen
• Wél het richting-element -d kunnen krijgen

Vergelijk Frans voici/voilà: "voici" is geen werkwoord, maar je kunt wel le-voici "hier is hij" zeggen.

aqqa — "kijk hier!" / "hier is..."

Voor het presenteren van iets of iemand. Voor lijdend voorwerp wordt het aqq-:

Standaard begroeting: aqq-ec mliḥ? "ben jij goed?"

Vaak voorafgegaan door ha "kijk!":

• necc, ha aqq-ayi — "wat mij betreft, kijk hier ben ik"

ṯɣiř — "het lijkt"

Altijd met indirect-object-suffix: "het lijkt aan X (dat...)":

• ṯɣiř-ayi ḏ ssehh — "het lijkt mij waar / ik dacht dat het waar was"
• ṯɣiř-asen ṯemmuṯ — "ze dachten dat ze gestorven was"
• waa ḏayi-ṯɣiř bu ḏ ssehh — "ik dacht niet dat het waar was"

aɣ — "hier heb je het"

Bij het overhandigen van iets — altijd met indirect-object-suffix:

• aɣ-am — "alsjeblieft (V), hier!"
• aɣ-am-ṯ — "hier heb je het (V)"
• aɣ-as adlis — "hier heeft hij/zij een boek"

qa — "huidige relevantie"

Het pseudo-werkwoord dat je het meest gaat horen. Drie hoofdgebruiken:

1. In non-verbale zinnen — om te zeggen waar iets is

• qa-ṯ ḏiha — "hij is daar"
• qa-yen di ṯaḏḏarṯ — "ze zijn thuis"

2. Met Imperfectief — voor "aan het... zijn"

• qa baba qa yeggʷa-d — "(qa) mijn vader is aan het komen"
• qa yetru — "hij is aan het huilen"

3. Met Perfectief — voor "X is/heeft (zojuist) gebeurd, nu relevant"

• qa yenna-ac uǧeǧid — "de koning heeft tegen jou gezegd..."
• qa igemmaa ayarraf s waman — "hij heeft (zojuist) de kruik met water gevuld"

ṯuɣa — "verleden"

Zet de actie/toestand in het verleden:

• ṯuɣa-c ḏ ameddukeř inu — "jij was mijn vriend"
• ṯuɣa-ayi ḏi ṯaḏḏarṯ — "ik was thuis"
• mani c-ṯuɣa? — "waar ben je geweest?"

Negatieve vorm: ṯuyi

Oefeningen bij deze les

Betrekkelijke bijzinnen ("die...")

"De man die kwam", "de auto die ik kocht". Tarifit heeft hier verschillende constructies — afhankelijk van of het hoofdwoord bepaald is of niet.

Twee soorten

Onbepaalde bijzinnen — gewoon erachteraan plakken

Heel simpel: zet de bijzin direct achter het hoofdwoord. Het werkwoord behoudt zijn normale vorm. Er is een voornaamwoord dat naar het hoofd verwijst:

• qa yewt-ayi ijjen sseyyed [ucaay-as aysum]
  "een man waar ik vlees van had gestolen heeft mij geslagen"
  [bijzin tussen haken]
• iwden ɣaa ijjen ṯaḏḏarṯ [ṯexřa]
  "ze kwamen aan bij een huis dat verlaten was"

Bepaalde bijzinnen — vier speciale kenmerken

1. Geen voornaamwoord dat verwijst naar het hoofd
2. Voor onderwerps-bijzinnen: het werkwoord krijgt de participium-vorm
3. Clitic fronting — voornaamwoorden springen voor het werkwoord
4. ad wordt ɣa

De participium

Voor onderwerp-bijzinnen krijgt het werkwoord een speciale vorm: prefix y- + suffix -en. Géén persoonsvervoeging.

Met de relatief-marker i

Voor lijdend voorwerp en voorzetselgroepen gebruik je i als verbindingswoord:

• āryaz [i d-iwyeɣ] — "de man die ik hierheen bracht" (lijdend voorwerp)
• missa [i x ssaaseɣ řkas-nni] — "de tafel waar ik dat glas op heb gezet" (voorzetsel)

Voor "aan wie" — umi

• āryaz [umi ṯ-wciɣ] — "de man aan wie ik het gaf"
• ṯenni [umi ɣa yegg ṯiggesṯ] — "elke vrouw aan wie hij een tatoeage maakt"

Praktisch — herken het patroon

Een paar veel-voorkomende patronen die je in Tarifit-verhalen tegenkomt:

• wenni d-yusin — "hij die hier kwam"
• ṯenni d-ṯusin — "zij die hier kwam"
• inni d-usin — "zij (M) die hier kwamen"
• ṯinni d-usinṯ — "zij (V) die hier kwamen"

Oefeningen bij deze les

Cleft-zinnen ("het is X die...")

Voor extra nadruk: "Het is mijn vader die kwam" in plaats van gewoon "mijn vader kwam". Vaak gebruikt in dagelijkse spraak.

De structuur

Een cleft-zin bestaat uit twee delen:

1. Het predicaat (vaak met ḏ)
2. De relatieve bijzin (verplicht met i)

Voorbeelden

Onderwerp-cleft

• (d) netta i d-yusin nhar-a
  "het is hij die vandaag gekomen is"
• ḏ baba i d-yiwden
  "het is mijn vader die is aangekomen"

Lijdend-voorwerp-cleft

• (d) Mimun i ẓṛiɣ
  "het is Mimoun die ik zag"
• ḏ nečč i waa ṯ-yezrin
  "het ben ik die hem niet zag"

Verschil met vraagwoord-vragen

Vraagwoord-vragen werken bijna hetzelfde, maar met twee verschillen:

• Geen ḏ vóór het vraagwoord
• Geen i als verbinder

Vergelijk:

Oefeningen bij deze les

Een verhaal lezen — over sprookjes vertellen

Een fragment uit een autobiografische tekst. Echte Tarifit, met letterlijke vertaling — om alles wat je geleerd hebt in actie te zien.

De auteur

Deze tekst komt uit Tudunin war itizyen ("Wonden die niet helen") van Eali Amaziɣ — een Marokkaans-Nederlandse schrijver die zijn jeugd in het Rifgebied beschrijft.

De tekst — over hoe sprookjes werden verteld

Letterlijk per onderdeel:

• am — "zoals" (voorzetsel)
• necc — "ik" (vrij voornaamwoord, na am)
• wattas — "veel" (verbonden staat van attas)
• n — "van"
• yewdan — "mensen" (verbonden staat)
• mamec — "hoe"
• i — relatief-marker
• ɛeqřey — "ik herinner mij"

ṯuɣa xminni i ɣa raḥey ad ttseɣ degg" xxam jaa yayeṯma ḏ yemma...

Vertaling: "...wanneer ik ging slapen in de kamer tussen mijn broers en mijn moeder..."

Onderdelen:

• ṯuɣa — verleden-marker
• xminni — "wanneer" (voegwoord)
• i ɣa raḥey — "dat ik ga" — let op: ɣa in plaats van ad in bijzin (Les 32)
• ad ttseɣ — "ik zal slapen"
• degg" xxam — "in de kamer" (samengevoegde vorm van ḏi + wexxam)
• jaa — "tussen"
• yayeṯma — "mijn broers" (verbonden staat)
• ḏ yemma — "en mijn moeder"

Kernzin uit het verhaal

Ḥenna ṯuɣa ṯessen ijjen wattas n ṯḥuja

Vertaling: "Mijn grootmoeder kende veel verhalen."

• Ḥenna — "mijn oma"
• ṯuɣa — verleden
• ṯessen — "zij weet/kent" (3SG:F)
• ijjen wattas — "een hoop, veel"
• n ṯḥuja — "van verhalen"

De bijnaamzin — "ben je al in slaap?"

Een dialoog uit het verhaal. Grootmoeder roept de kleinzoon:

A ɛli-inu, ma ṯettsed niɣ ɛad waa ṯettised ca?

Vertaling: "Mijn Ali, ben je al aan het slapen of nog niet?"

• A ɛli-inu — "O mijn Ali" (aanroep)
• ma — vraag-partikel
• ṯettsed — "jij slaapt" (Imperfectief 2SG)
• niɣ — "of"
• ɛad — "nog" (bijwoord)
• waa... ca — ontkenning
• ṯettised — Negatieve Imperfectief 2SG

Antwoord van de jongen: A ḥenna, necc ɛad waa ttiseɣ ca

"O grootmoeder, ik ben nog niet aan het slapen."

Oefeningen bij deze les

Het sprookje van de parel-jongen

Een traditioneel verhaal uit het Rif. Begint zoals alle Tarifit-sprookjes: yekkaa "er was eens..."

De openingsformule

Ruḥ xas, a xas nraḥ waa nteggʷeḏ! Ḥajit-ek!

"We gaan erin zonder vrees. Het verhaal!"

Ḥajit-ek is een Arabisch leenwoord dat betekent "ik vertel je" — een vaste opening. Net als Nederlands "Er was eens..."

De eerste zin

Yekkaa ijj uzeǧid ɣaas ijjen yiyyaa n yārḏen yemyaa.

"Er was eens een koning die een groot tarweveld had."

Onderdelen:

• yekkaa — "het rees" (Perfectief van kkaa "opstaan, beginnen") — vaste verteltaal-formule om iets nieuws in te leiden
• ijj uzeǧid — "één koning" (verbonden staat na ijj)
• ɣaas — "bij hem" — bezit-constructie (Les 17)
• ijjen yiyyaa — "één veld"
• n yārḏen — "van tarwe" (verbonden staat)
• yemyaa — "het is groot" (Perfectief, statief)

Het verhaal gaat verder

Uca yus-d zeɛma yemsennaḏ. Uca kkinṯ ssin ṯmeḥtac.

"Toen kwam het zo dat het overhing. Toen kwamen er drie maaisters voorbij."

• uca — "toen, vervolgens" — verteltaalwoord
• yus-d — "het kwam (hier)" — let op het richting-element -d
• zeɛma — "zogezegd, zo" (verteltaalwoord)
• yemsennaḏ — "het hangt over" — werkwoord met de mediale m- prefix (Les 30)
• kkinṯ — "ze (V) gingen voorbij" (Perfectief 3PL:F van kk)
• ssin — "daar langs"
• ṯmeḥtac — "maaisters" (verbonden staat)

De wensen van de drie meisjes

De eerste zegt:

— Mri ḏayi ɣa yawi bab n yiyyaṛ-a, a ḏas-ggeɣ ajeǧab s ijj uɣeyḏu.

"Als de heer van dit veld mij zou trouwen, zou ik hem een gewaad maken van één rolaagje (wol)."

De tweede:

— Mara yiwy-ayi bab n yiyyaṛ-a, a ḏas-ggeɣ seksu s ijjen ṯiḏaatṯ.

"Als de heer van dit veld mij trouwt, zou ik hem couscous maken van één graankorrel."

De derde — en cruciale:

— Mara yiwy-ayi bab n yiyyaṛ-a, a ḏas-d-jjeɣ mmi-s ɣaas ṯyuqiṯ n wuṛɣ ḏi ṯenyirṯ.

"Als de heer van dit veld mij trouwt, zou ik hem een zoon baren met een gouden parel op het voorhoofd."

Wat valt op?

• Voorwaardelijk met mri (counterfactueel — "als het zou zijn") en mařa (hypothetisch — "als het is")
• Bezit met ɣaas "bij hem"
• Voornaamwoorden aan werkwoorden geplakt: ḏas-ggeɣ "ik maak voor hem"
• Cleft-achtige nadruk in bab n yiyyaṛ-a "de heer van dít veld"

Het einde van de openingsscène

Netta ṯuɣa-ṯ ḏinni, ṯuɣa yeṯɛesses, ṯuɣa yennuffaa yesḥessa ɣaasenṯ.

"Hij was daar, hij hield de wacht, hij had zich verstopt en luisterde naar hen."

Yekkaa iruḥ yexḏeb ṯamezwaruṯ
"Hij stond op en ging om de eerste te vragen..."

Oefeningen bij deze les

Praktische dialogen

De laatste les. Korte gesprekken die je in dagelijkse Riffijnse gesprekken zou kunnen voeren.

Begroeting bij de deur

Vragen naar familie

Iets aanbieden

Op weg naar buiten

Vraag over gezondheid

Eindgesprek — bij vertrek

Oefeningen bij deze les